Waarom heeft wijn een kurk?

Waarom sluit kurk een fles goed af?

Kurk werkt als sluiting omdat de schors van de kurkeik bijna helemaal uit met gas gevulde cellen bestaat en na samendrukken vrijwel volledig terugveert.

Helena Pereira beschrijft in een overzichtsartikel in BioResources de opbouw: 40 tot 70 miljoen cellen per kubieke centimeter, celwanden van 1 tot 1,5 micrometer dik, en vast materiaal dat maar ongeveer 10 procent van het volume inneemt. De rest is gas. Luchtdroge kurk weegt daardoor slechts 150 tot 160 kilogram per kubieke meter, tegen 1.250 kilogram voor het celwandmateriaal zelf.

Druk je kurk tot de helft in, dan blijft de blijvende vervorming beperkt tot 3 à 9 procent, en zet het materiaal in de breedte nauwelijks uit. Een kurk die in de hals wordt geperst, blijft dus tegen het glas duwen. Suberine, gemiddeld 53 procent van de celwand, maakt het geheel bovendien nauwelijks doorlaatbaar voor vloeistof.

Hoe wordt kurk geoogst?

Kurk wordt van de levende boom geschild, en dat mag pas als de stam dik genoeg is: 70 centimeter omtrek op 1,30 meter hoogte, meestal rond het 25e jaar.

Daarna geldt in Portugal een wettelijke cyclus van minimaal negen jaar tussen twee oogsten, vastgelegd in Decreto-Lei 169/2001. De eerste twee schillen leveren grove kurk die niet voor stoppen deugt. Pas vanaf de derde schil, als de boom ouder is dan 40 jaar, komt er kurk van stopkwaliteit van de boom.

Een kurkeik wordt 250 tot 300 jaar oud en levert in zijn leven 12 tot 14 oogsten, waarna de winning rond de leeftijd van 150 tot 200 jaar stopt. Uit één ton kurkplaten komen ongeveer 67.000 stoppen. De boom blijft bij dat alles staan, want er wordt alleen schors afgehaald.

Waar komt de kurk vandaan?

Portugal is met afstand de grootste producent: van de jaarlijkse wereldproductie van 186.573 ton komt 85.145 ton uit Portugal, oftewel 46 procent.

• Portugal: 85.145 ton, 46 procent
• Spanje: 61.504 ton, 33 procent
• Marokko: 11.686 ton, 6 procent
• Algerije: 9.915 ton, 5 procent
• Tunesië: 6.962 ton, 4 procent
• Italië: 6.161 ton, 3 procent
• Frankrijk: 5.200 ton, 3 procent

Het kurkeikenbos beslaat wereldwijd 2.139.942 hectare, becijferd in Wood Research in 2020. Portugal heeft daarvan ongeveer 720.000 hectare, volgens de zesde Portugese bosinventarisatie goed voor 22,3 procent van het Portugese bosareaal. Zeven landen rond het westelijke Middellandse Zeegebied leveren samen vrijwel de hele wereldproductie.

Laat een kurk zuurstof door?

Ja, maar heel weinig, en hoeveel verschilt sterk per soort sluiting.

De Cork Quality Council mat in 2017 over 36 maanden hoeveel zuurstof er door verschillende sluitingen kwam. Natuurkurk van de hoogste kwaliteit liet 1,5 tot 2,5 milliliter door, natuurkurk van eerste kwaliteit 2,1 tot 2,5 milliliter, en technische kurk minder dan 0,8 milliliter. Schroefdoppen liepen uiteen van 0,66 tot 55 milliliter, afhankelijk van het inlegmateriaal. Een synthetische sluiting zat na tien maanden al op 2,6 milliliter en liep daarna buiten het meetbereik.

Kurk zelf is nauwelijks doorlaatbaar voor vloeistof. De diffusiecoëfficiënt van water in kurk ligt volgens BioResources tussen ongeveer 10 tot de macht min 10 en 10 tot de macht min 13 vierkante meter per seconde bij 25 graden. Wat er binnenkomt, is dus gasuitwisseling in zeer kleine hoeveelheden en geen doorsijpelen.

Wat betekent kurk voor het landschap?

Kurkeikenbos wordt niet gekapt voor de oogst, waardoor het bos blijft staan en dezelfde bomen eeuwenlang kunnen leveren.

APCOR, de Portugese brancheorganisatie voor kurk, rekent per natuurkurken stop, inclusief het bos dat erbij hoort, met 112 gram vastgelegde CO2. Volgens dezelfde rekening stoot een kunststof sluiting tien keer zoveel CO2 uit als een kurken stop, en een aluminium capsule vierentwintig keer zoveel.

De kurkeik is de nationale boom van Portugal en beslaat 22,3 procent van het Portugese bos. Doordat de schors elke negen jaar teruggroeit en pas na 40 jaar bruikbaar wordt voor stoppen, is kurk een grondstof die om geduld vraagt: één boom levert in twee eeuwen niet meer dan 12 tot 14 oogsten.