Van de 1.015 wijnen die wij in Bathmen op de kaart hebben komen er 102 uit Spanje. Negentien daarvan dragen Rioja in de naam, en 34 zijn van tempranillo gemaakt. Het is de Spaanse hoek waar de meeste vragen over binnenkomen.
Die vragen gaan zelden over de streek. Ze gaan over het etiket. Wat is nu precies het verschil tussen crianza, reserva en gran reserva, en is een gran reserva daarmee beter? Het eerste ligt tot op de maand vast. Het tweede niet, en dat is een belangrijker onderscheid dan het lijkt.
Eén naam, drie deelgebieden
Rioja volgt de loop van de Ebro in het noorden van Spanje. De streek ligt niet in één provincie: het gebied loopt over de grenzen van La Rioja, van Álava in Baskenland en van een stuk Navarra heen. Sinds 1991 draagt Rioja het predicaat DOCa, de hoogste Spaanse herkomstklasse, als eerste streek van het land.
Binnen die ene naam liggen drie deelgebieden, en die verschillen echt.
Rioja Alta ligt in het westen, hoger en koeler, met invloed van de Atlantische Oceaan. Haro is het middelpunt. Rioja Alavesa ligt op de noordoever van de Ebro, in Baskenland, op terrassen van kalkhoudende klei die in de luwte liggen van de Sierra de Cantabria. Rioja Oriental ligt in het oosten en zuidoosten, richting Navarra en Aragón. Daar is het warmer en droger, met invloed vanaf de Middellandse Zee, en staat er verhoudingsgewijs veel garnacha.
Dat derde gebied heette tot 2018 Rioja Baja, laag Rioja. Die naam is toen vervangen door Rioja Oriental, oostelijk Rioja, omdat laag te veel klonk als minder.
Tempranillo, en de drie druiven eromheen
Tempranillo is de hoofdrolspeler. De naam komt van temprano, vroeg: de druif rijpt eerder dan de meeste andere Spaanse rassen. Hij heeft een dikke schil, matig zuur en een gematigd suikergehalte, en dat maakt hem geschikt voor lange rijping op hout.
Daarnaast staan er drie druiven die je zelden alleen op een etiket ziet, maar die het werk mee doen. Garnacha brengt vulling en alcohol en doet het goed in het warme oosten. Graciano geeft geur en zuur, maar geeft weinig per stok en is lastig te telen, waardoor hij bijna verdween en de laatste jaren weer wordt aangeplant. Mazuelo, elders bekend als cariñena, brengt tannine en zuur mee.
Wit bestaat ook in Rioja, en meer dan mensen denken. Viura is daar de gangbare druif voor.
Crianza, reserva en gran reserva: wat er precies moet
Hier komen de regels, en ze zijn eenvoudiger dan hun reputatie. De klassen zeggen hoe lang een wijn heeft gerijpt en hoeveel daarvan op eikenhouten vat moest. Het vat is een barrica van maximaal 225 liter.
Voor rode wijn geldt: een genérico heeft geen verplichte rijping. Een crianza moet in totaal 24 maanden rijpen, waarvan minstens twaalf op vat. Een reserva moet 36 maanden rijpen, waarvan minstens twaalf op vat en minstens zes op fles. Een gran reserva moet 60 maanden rijpen, waarvan minstens 24 op vat en minstens 24 op fles.
Voor wit en rosé liggen de eisen lager. Een witte crianza rijpt achttien maanden, waarvan zes op vat. Een witte reserva 24 maanden, waarvan zes op vat. Een witte gran reserva 48 maanden, waarvan zes op vat.
Genérico heette tot voor kort joven, jong. Dat woord is uit de regels verdwenen omdat het suggereerde dat het om een mindere wijn ging, terwijl het alleen betekent dat er geen rijpingseis aan hangt.
Waarom het vat Amerikaans is
Wie Rioja zegt, zegt Amerikaanse eik. Dat is geen smaakvoorkeur die uit de lucht kwam vallen, maar een gevolg van geld en houtbouw.
Amerikaanse eik zit anders in elkaar dan Europese. De vaten in de boom zijn afgesloten door kleine proppen, waardoor het hout waterdicht blijft ook als je het zaagt. Europese eik moet je in de lengte klieven, langs de nerf, want anders lekt het. Zagen levert veel meer bruikbare duigen per stam op dan klieven. Amerikaanse eik was daardoor eenvoudigweg goedkoper, en Spanje had via de scheepvaart met Amerika de aanvoerlijn.
Het hout doet ook iets anders. Amerikaanse eik bevat meer van de stof die kokos en vanille geeft. Europese eik brengt meer tannine en meer kruid. Vandaar dat een klassieke Rioja anders ruikt dan een Bordeaux van dezelfde leeftijd, ook als de rijpingsduur gelijk is.
Het vatrijpen zelf is in de negentiende eeuw meegekomen met handelaren uit Bordeaux, die naar het zuiden trokken toen de druifluis hun eigen wijngaarden had aangetast. Sinds de jaren tachtig staat er in veel kelders ook Frans hout, vaak naast het Amerikaanse in dezelfde wijn.
Wat de rijpingsklasse niet zegt
Hier moeten we eerlijk zijn. De klassen meten tijd, niet kwaliteit. Ze zeggen niets over waar de druiven vandaan komen, hoeveel er per hectare is geoogst, of hoe oud de vaten waren. Een gran reserva is per definitie ouder dan een crianza, maar niet per definitie beter gemaakt.
De streek weet dat zelf ook. Sinds 2017 en 2018 bestaan er naast de rijpingsklassen aanduidingen die juist over de plek gaan: viñedo singular voor een aangewezen enkele wijngaard, en vino de municipio voor wijn van één gemeente. Er zijn producenten die daarom bewust geen crianza of reserva meer op het etiket zetten, ook als de wijn er ruim aan zou voldoen.
Lees het etiket dus als twee losse mededelingen. De klasse vertelt je hoe lang de wijn heeft gelegen. De naam van de bodega en het deelgebied vertellen je waar hij vandaan komt. Pas samen zeggen ze iets.
Waar je kunt beginnen
De aardigste manier om Rioja te leren kennen is niet om meteen naar de langste rijping te grijpen, maar om twee flessen van hetzelfde huis naast elkaar te zetten: een crianza en een reserva. Dan proef je wat die extra tijd op vat en fles doet, zonder dat de streek, de bodega en het jaar er ook nog eens tussen zitten.
Wat daarna past hangt af van wat je gewend bent te drinken en waar je het bij zet. Kom langs in Bathmen of bel 0570 541 278, dan kijken we mee.
Verder kijken
Alle wijnen die wij voeren staan in de wijndatabase. Handige ingangen bij dit artikel zijn Rioja, tempranillo en Spanje. De drie bijdruiven hebben er ook een eigen ingang: garnacha, graciano en mazuelo.
Wil je de grote lijn eerst, lees dan onze wijngids, of kijk per producent op de pagina wijnhuizen. Wil je een streek lezen waar de regels juist heel anders liggen, lees dan Primitivo: de druif van Puglia en het verschil met Manduria.
