Van de 1.015 wijnen die wij in Bathmen op de kaart hebben staan er 194 uit Italië. Zestien daarvan komen uit Puglia, de hiel van de laars, en acht daarvan zijn Primitivo. Weinig, in verhouding. Toch is het de hoek waar de vraag de laatste jaren het hardst is gegroeid.
Twintig jaar geleden kwam Italiaans rood bij ons vooral uit Toscane en Piemonte. Puglia leverde toen vooral wijn die elders werd bijgemengd, en de naam van de streek stond zelden op het etiket. Nu staat hij er wel, met de druif erbij. Dit is het verhaal achter die naam.
Puglia is de vlakste streek van Italië
Italië is een land van heuvels en bergen, maar Puglia is dat niet. Het is de minst bergachtige regio van het land: een lange strook langs de Adriatische kust die naar het zuiden toe uitloopt in Salento, de landtong die de hiel vormt. Aan de ene kant ligt de Adriatische Zee, aan de andere kant de Ionische. Nergens ben je er ver van water.
Dat is belangrijk, want het is er heet. De zomers zijn lang en droog, regen valt er in juli en augustus nauwelijks. Wat de hitte breekt is de wind van zee, en in het binnenland de hoogte. De grond is op veel plekken terra rossa: rode, ijzerhoudende klei op kalksteen. Dichter bij de kust wordt het zandiger. Kalk houdt vocht vast in een droog jaar, en dat is in deze streek geen luxe.
De druif die te vroeg rijp is
De naam zegt precies wat de druif doet. Primitivo komt van het Latijnse primativus, ongeveer: de eerste, de vroege. Het is een van de vroegst geoogste druiven van Italië. Terwijl elders in het land de pluk pas in september begint, hangen de bakken in Puglia vaak al in augustus vol.
Het verhaal gaat dat een priester in Gioia del Colle eind achttiende eeuw de vroegrijpende plant uitkoos en apart vermeerderde. Of dat precies zo is gegaan valt niet meer na te gaan, maar de selectie op vroegheid zit er sindsdien in.
Er zit een lastige kant aan. De bessen in één tros rijpen niet gelijk. Terwijl de ene helft nog zuur is, begint de andere helft al in te drogen. Wie wacht tot alles rijp is, oogst een deel van de tros als rozijn. Wie te vroeg plukt, houdt onrijp materiaal over. Elke wijnmaker in Puglia moet daar een keuze in maken, en die keuze bepaalt het grootste deel van hoe de wijn wordt.
Dezelfde druif als zinfandel, en als tribidrag
Lang werd gedacht dat Primitivo een eigen Italiaanse druif was en dat de Californische zinfandel iets anders was. In de jaren negentig heeft DNA-onderzoek aan de universiteit van Californië in Davis daar een eind aan gemaakt. Primitivo en zinfandel bleken dezelfde plant.
Daarna ging het spoor verder terug. Onderzoekers vonden de druif aan de Dalmatische kust in Kroatië, waar hij crljenak kaštelanski heette en waar nog maar een handvol stokken van over was. Later bleek dat het om een oude Kroatische variëteit ging die in historische bronnen tribidrag heet. In Montenegro heet diezelfde druif kratošija.
Eén druif dus, met vier namen, en drie wijnlanden die er iets heel anders van maken. Wat je in het glas hebt hangt af van de plek en van de hand, niet van de plantnaam op papier. Op een Italiaans etiket staat vrijwel altijd Primitivo, op een Amerikaans zinfandel.
Primitivo di Manduria of gewoon Primitivo
Op het etiket staat het ene of het andere, en het verschil is niet cosmetisch.
Primitivo di Manduria is een DOC, een beschermde herkomst met een afgebakend gebied rond het stadje Manduria in de provincie Taranto, doorlopend tot in Brindisi. De regels leggen vast waar de druiven vandaan komen, hoeveel er per hectare geoogst mag worden en welk minimum alcoholgehalte de wijn moet halen. Er bestaat daarnaast Gioia del Colle DOC, verder landinwaarts en hoger gelegen, waar de nachten koeler zijn.
Staat er alleen Primitivo op de fles, dan is het bijna altijd een IGP: Salento, Puglia of Primitivo als geografische aanduiding. Dat gebied is veel groter, de regels zijn ruimer, en er mag een deel van een andere druif bij, in Puglia meestal negroamaro. Dat is geen diskwalificatie. Het betekent alleen dat het etiket je minder vertelt over de plek.
Sinds 2011 is er ook nog Primitivo di Manduria Dolce Naturale, een DOCG voor zoete wijn van druiven die zijn laten indrogen. Die drooghand komt in de hele streek terug, ook bij droge wijnen, onder de naam appassimento.
Waar die hoge alcohol vandaan komt
Alcohol in wijn komt uit suiker in de druif. Meer suiker bij de oogst betekent meer alcohol na de gisting, en verder gaat het niet.
Bij Primitivo komen drie dingen samen. De zomer is heet en droog, dus de bessen krijgen veel suiker mee. De druif rijpt ongelijk, dus wie op de laatste bessen wacht heeft tegen die tijd ingedroogde bessen in dezelfde tros, en ingedroogde bessen zijn geconcentreerde suiker. En waar met appassimento gewerkt wordt, gebeurt datzelfde indrogen bewust en op grotere schaal.
Zo komen veel van deze wijnen op veertien procent uit, of daarboven. Dat is een gevolg van hoe de druif werkt, geen keurmerk. Hoger is niet beter, en het zegt niets over de balans in het glas. Wat het wel betekent is dat je zo’n fles anders inschenkt dan een lichte rode: iets koeler dan kamertemperatuur, en met eten erbij.
Waar je kunt beginnen
Wil je weten wat de streek doet, neem dan iets uit het ruime IGP-gebied naast iets uit Manduria. Dat verschil proef je eerder dan welk verschil tussen twee huizen ook. Wil je de kant van negroamaro erbij, kies dan een blend: die combinatie is in Puglia ouder dan de losse Primitivo op het etiket.
Wat bij je past hangt af van wat je nu drinkt en waar je het bij zet. Kom langs in Bathmen of bel 0570 541 278, dan kijken we mee.
Verder kijken
Alle wijnen die wij voeren staan in de wijndatabase, waar je op land, streek, druif en kleur kunt zoeken. Voor dit artikel zijn drie ingangen handig: Primitivo, Puglia en Italië.
Wil je eerst de grote lijn, lees dan onze wijngids. Wil je juist per producent kijken, dan staan de huizen bij elkaar op de pagina wijnhuizen.
