Soorten whiskyvaten: bourbon, sherry, port en de rest

Pak een willekeurige fles uit ons whiskyschap en de kans is groot dat er een woord op staat dat niets met de distilleerderij te maken heeft: bourbon, oloroso, port, madeira. Dat zijn geen smaakjes die later worden toegevoegd. Het zijn de vaten waarin de whisky heeft gelegen.

Van de 4.056 whisky’s die bij ons in Bathmen op het schap staan, noemen er 149 een sherryvat in de naam, 81 een wijnvat, 57 een portvat, 24 een rumvat en 20 een madeiravat. Welk hout er om de whisky heen heeft gezeten, is dus iets waar stokers mee naar buiten treden. Hieronder zetten we de vatsoorten op een rij, en wat ze wel en niet zeggen.

Waarom het vat meer doet dan kleur geven

Whisky komt kleurloos uit de ketel. Alles wat er daarna aan kleur bij komt, komt uit het hout, tenzij er karamel is toegevoegd. Het vat geeft af, het neemt weg, en het laat lucht door. Bij het branden van de binnenkant ontstaat een laag houtskool die zwavelverbindingen uit het distillaat wegvangt, en daaronder breekt het hout open zodat er stoffen uit de eik in de whisky kunnen trekken. Ondertussen verdampt er elk jaar een deel door de duigen heen.

Voor Schotse whisky ligt een en ander vast. Het vat moet van eikenhout zijn en mag niet groter zijn dan 700 liter, en de whisky moet er minstens drie jaar in Schotland in liggen. Hoe de vatmaten heten en hoeveel ze houden, staat op onze vraagpagina over de vatmaten voor whisky. Hoe de whisky voor die tijd gemaakt wordt, leest u in hoe whisky gemaakt wordt.

Het bourbonvat: het werkpaard van de whisky

Verreweg de meeste whisky ter wereld rijpt in een vat dat eerder bourbon heeft gehouden. Dat komt door een Amerikaanse wet: bourbon moet in een nieuw, van binnen uitgebrand eiken vat. Eén vulling en het vat is voor bourbon op. Die vaten gaan daarna de boot op naar Schotland, Ierland, Japan en de rest van de wereld.

Het hout is Amerikaanse witte eik. Dat is dichter van nerf en milder van looistof dan Europese eik, en het geeft weinig kleur af. Het standaardvat houdt ongeveer 200 liter. In Schotland worden de duigen vaak uit elkaar gehaald en met een paar extra duigen weer opgebouwd tot een hogshead van rond de 250 liter.

Juist omdat het bourbonvat de norm is, staat het zelden op het etiket. Slechts 43 van onze 4.056 whisky’s noemen het vat met zoveel woorden, terwijl een veel groter deel er wel in heeft gelegen. Staat er niets over hout op de fles, dan is bourbon de meest waarschijnlijke herkomst.

Het sherryvat: Europees eiken uit Jerez

Het sherryvat is de bekendste tegenpool van het bourbonvat, en met 149 flessen ook de vatsoort die bij ons het vaakst op het etiket staat. Het gaat meestal om Europese eik, met meer looistof, en om een butt van ongeveer 500 liter. Groter vat betekent minder hout per liter whisky, maar het hout zelf werkt sterker.

De aanduiding zelf is rekbaar. Er staat niet bij om welke sherry het ging, en dat scheelt: een vat van droge oloroso heeft iets anders gedaan dan een vat van zoete pedro ximenez. Er staat ook niet bij of het vat jarenlang in een bodega sherry heeft gerijpt, of dat het speciaal voor dit doel een jaar of twee met sherry is gevuld en daarna is leeggehaald. Dat laatste is tegenwoordig gebruikelijker. Wat zo’n vat precies is en wat het doet, hebben we uitgewerkt in sherry cask whisky.

Port, madeira en de andere versterkte wijnen

Na sherry is port het vat dat u het vaakst tegenkomt: 57 flessen bij ons noemen er een. Een portvat heet een pipe en houdt rond de 550 liter. Ook hier maakt het uit welke port erin zat, want ruby, tawny en witte port zijn drie verschillende dranken, en op het etiket wordt dat lang niet altijd vermeld.

Madeira staat op 20 van onze flessen. Malaga mag ook, al ziet u dat zelden. Versterkte wijn in het algemeen hoort tot de vatsoorten die al generaties in de whisky gebruikt worden, samen met de vaten van druivenbrandewijn zoals cognac en armagnac.

Wijn, rum, nieuw eiken en wat niet mag

Sinds augustus 2019 staat zwart op wit welke vaten voor Schotse whisky zijn toegestaan. De Scotch Whisky Association noemt nieuw eiken en vaten die eerder bourbon of andere whisky, druivenbrandewijn, rum, versterkte wijn, stille wijn of bier hebben gehouden. Vaten van ander gedistilleerd mogen er sindsdien ook bij, mits aan dezelfde voorwaarden is voldaan.

Er staat ook bij wat niet mag. Cider valt erbuiten. Vaten waar wijn, bier of gedistilleerd van steenvruchten in heeft gelegen vallen erbuiten. En vaten van bier of gedistilleerd waar na het gisten of stoken fruit, aroma of suiker aan is toegevoegd, mogen evenmin.

Stille wijn is intussen een grote groep geworden: 81 van onze whisky’s noemen een wijnvat, van sauternes tot amarone en rioja. Nieuw eiken, op de fles vaak virgin oak, staat op 15 flessen, en een rumvat op 24. Buiten Schotland gelden deze regels niet, en daar ziet u dan ook vatsoorten langskomen die een Schotse stoker niet mag gebruiken.

First fill, refill en finish: wat die woorden erbij zeggen

Drie termen die u veel ziet, en die minder vastliggen dan ze lijken. First fill betekent dat dit de eerste keer is dat er whisky in dit vat gaat nadat de vorige inhoud eruit is. Het vat is dan op zijn actiefst. Refill is elke vulling daarna: minder hout, meer ruimte voor het distillaat zelf. Beide zijn vaktaal, geen wettelijke begrippen.

Een finish is een tweede rijping in een ander vat, aan het eind. Hoe lang die moet duren, is nergens vastgelegd. Dat kan twee maanden zijn en het kan drie jaar zijn, en de fles hoeft het niet te vermelden. Hetzelfde geldt voor double cask of triple cask: dat zegt alleen dat er meer dan één houtsoort aan te pas is gekomen, niet hoe lang of in welke verhouding. Net als bij de leeftijd op het etiket geldt: lees wat er staat, en weet vooral wat er niet staat.

Wo man anfängt

Wilt u het verschil zelf proeven, leg dan vier flessen naast elkaar die elk een ander vat hebben gezien. Deze vier komen uit vier verschillende huizen: bourbonvat, sherryvat, portvat en rumvat.

Weiterstöbern

Ons hele whiskyschap staat op de whiskypagina: 4.056 flessen van 587 merken. Zoekt u gericht op een vatsoort of een distilleerderij, gebruik dan de zoekmachine van de slijterij.

Een fles die het sherryvat goed laat zien en niet duur hoeft te zijn, is de anCnoc Sherry Cask Finish in onze webshop. Weet u niet welk vat bij u past, bel dan gerust even: 0570 541 278.