Vatgerijpte jenever: welk vat de jenever ingaat en wat dat doet

In het jeneverschap aan de Brink staan 205 jenevers van 46 huizen. Bij ruim vijftig van die flessen staat er een vat op het etiket: bourbon cask, oloroso, Pedro Ximénez, American oak, en bij één fles zelfs een biervat.

Aan de toonbank levert dat steeds dezelfde twee vragen op. Moet jenever dan op hout liggen, en is een fles met een vat op het etiket ouder dan een fles zonder? Op allebei is het antwoord nee. Hieronder leest u welke vaten de stokers gebruiken, wat zo’n vat doet, en wat er juist niet op het etiket staat.

Jenever hoeft helemaal niet op vat

Whisky moet van de Europese regels minstens drie jaar in houten vaten van hoogstens 700 liter liggen voordat het woord whisky op de fles mag. Voor jenever bestaat zo’n eis niet. Jenever valt onder de categorie van met jeneverbes gearomatiseerde dranken, en daarvoor schrijft de wet alleen een ondergrens van 30 procent alcohol voor. Over hout, over tijd, over de maat van het vat staat er niets.

Een vat is bij jenever dus een keuze van het huis en geen voorschrift. Het huis bepaalt zelf welk vat het gebruikt, hoe lang de drank erin blijft, en of die tijd op de fles komt te staan.

Daar hoort meteen een misverstand weg. Oude jenever heet niet oud omdat hij heeft gelegen, maar omdat er meer moutwijn in zit dan in jonge jenever. Een oude jenever die vorige week gebotteld is, bestaat gewoon.

Wat er het vat in gaat

Moutwijn is het distillaat van rogge, maïs en gerstemout, en dat is het deel van de jenever waar een vat iets mee kan. Jonge jenever bevat er weinig van, oude jenever meer, en corenwijn het meest. Hoe meer moutwijn, hoe meer graan er in het vat ligt waar het hout op kan werken.

Neutrale alcohol heeft die aangrijpingspunten niet. Daarom is vrijwel elke vatgerijpte jenever in ons schap een oude jenever of een corenwijn, en zelden een jonge. Uitzonderingen zijn er wel: Bokma heeft een jonge jenever die tien jaar heeft gelegen, en Hooghoudt een die er vier jaar in ging.

Het bourbonvat is het meest gebruikte vat

Amerikaanse whiskey moet in de Verenigde Staten in nieuwe, van binnen uitgebrande eiken vaten rijpen. Een vat mag daar dus maar één keer voor gebruikt worden, en wat overblijft gaat de wereld over. Zo is Europa vol geraakt met vaten van Amerikaanse witte eik, en zo belanden ze ook bij Nederlandse en Belgische stokerijen.

Door die uitgebrande laag aan de binnenkant neemt de drank kleur op en komen de stoffen uit het hout los. Op het etiket heet dat bourbon cask of American oak. In ons schap vindt u onder meer de Bokma Oude Jenever 5 Jaar Bourbon Cask, de Hooghoudt Bourbon Cask Aged Jenever en de Zuidam Oude Genever American Oak 15 Years Old Single Barrel.

Sherryvaten, en waarom fino en oloroso niet hetzelfde zijn

Het tweede vat dat u veel ziet komt uit de bodega’s van Jerez. Alleen is een sherryvat geen soort op zich. Wat het met de jenever doet, hangt af van de sherry die er eerder in lag.

In een finovat heeft een wijn gerijpt onder een gistlaag, afgesloten van de lucht. In een oloroso-vat lag een wijn die juist met lucht in aanraking kwam en daardoor donkerder werd. Een Pedro Ximénez-vat hield een zoete wijn van ingedroogde druiven vast. Drie wijnen die in het hout trekken, en dus drie vaten die niet hetzelfde achterlaten. Bij whisky werkt dat precies zo, en de droge sherry’s zelf leggen we elders uit.

Rutte zet het vat in de naam: een Fino Sherry Cask van zes jaar, een Oloroso Sherry Cask van zeven en een Cream Sherry Cask van acht. Hooghoudt doet hetzelfde met een oloroso en met een Pedro Ximénez van zeven jaar.

De vaten die u minder vaak tegenkomt

Naast bourbon en sherry gebruiken de huizen van alles. Berging legt zijn JNVR in een biervat. Ketel 1 maakte een Signature Blend met een afwerking op een rumvat. Zuidam heeft een oude genever van drie jaar uit een madeiravat en een van acht jaar uit een amarone-vat, dus uit een vat van een Italiaanse rode wijn. Boomsma gebruikt een portfust, en Hooghoudt bottelde een jenever uit een vat waar geturfde whisky in had gezeten.

Dan is er nog het woord single cask. Dat betekent dat de botteling uit één enkel vat komt en niet uit een samenstelling van meerdere vaten. Geen twee vaten zijn gelijk, dus zo’n fles komt in die vorm niet terug. Kalkwijck doet dat met een roggejenever, Filliers met een botteling uit een Lorgeril-vat.

Was nicht auf dem Etikett steht

Omdat er geen wettelijke eis is, zegt het woord gerijpt op zichzelf niets over de tijd. Dat kan een paar maanden zijn en dat kan dertig jaar zijn. Huizen die trots zijn op die tijd zetten het getal erbij: Filliers heeft bottelingen van acht, zeventien, eenentwintig en dertig jaar, Oud Amsterdam van tien, vijftien en eenentwintig jaar. Staat er geen getal, dan is er ook geen regel die er een eist.

Wat er bijna nooit bij staat, is de maat van het vat. Die maakt meer uit dan u zou denken, want in een klein vat raakt iedere liter drank veel meer hout dan in een groot vat. Alles gaat daar dus sneller. Twee jaar uit een klein vat en tien jaar uit een groot vat laten zich niet met elkaar vergelijken, ook al suggereren de getallen van wel.

En dan is er nog het aantal keren dat het vat eerder gevuld is geweest. Een vat dat voor het eerst na de whisky of de sherry wordt gevuld, geeft veel meer af dan datzelfde vat bij de vierde vulling. Ook dat staat er zelden bij.

Wo man anfängt

Wilt u weten wat een vat met jenever doet, begin dan bij een fles waar het aantal jaren op staat. De stap daarna is twee flessen van hetzelfde huis naast elkaar zetten die alleen in het vat van elkaar verschillen, want dan hoort u het vat en niet het huis.

Welke fles bij u past, hoort u het liefst van ons zelf. Bel gerust even, of loop binnen aan de Brink.

Waar u verder kunt kijken

Op de jeneverpagina van de slijterij staat de hele kast op een rij, ingedeeld naar soort en naar huis. Gericht zoeken kan in de zoekmachine van de slijterij. En wie meteen wil bestellen, vindt bijvoorbeeld de Rutte Fino Sherry Cask van zes jaar en de Berging Beer Barrel Aged JNVR in de webshop.