Op het cognacschap aan de Brink staan 144 flessen van 33 huizen. Een stuk verderop staan er 36 van 13 huizen, en daar staat armagnac op het etiket. Allebei komen ze uit Frankrijk, allebei zijn het gestookte wijnen, en allebei dragen ze VS, VSOP en XO. Toch is het niet hetzelfde, en het verschil zit op plekken waar u het niet meteen zou zoeken.
Wie aan de toonbank vraagt wat het onderscheid is, hoort vaak dat armagnac ruwer zou zijn. Dat is een smaakoordeel, en daar beginnen wij niet mee. Wij beginnen bij de ketel, de druif en het vat, want dat zijn de drie dingen die in de regels vastliggen.
Twee streken, een paar honderd kilometer uit elkaar
Cognac komt uit de Charente en de Charente-Maritime, ten noorden van Bordeaux. Armagnac komt uit de Gascogne, ten zuiden ervan. Beide gebieden kregen in 1936 hun appellation d’origine contrôlée, en in beide gevallen bepaalt die appellatie waar de druiven mogen groeien, hoe er gestookt mag worden en hoe lang er gerijpt moet worden.
Cognac is opgedeeld in zes cru’s, met Grande Champagne en Petite Champagne als de bekendste. Armagnac heeft er drie: Bas-Armagnac, Ténarèze en Haut-Armagnac. Die verdeling is niet gelijkmatig. Bas-Armagnac levert ruwweg 62 procent van de armagnac, Ténarèze zo’n 37 procent, en Haut-Armagnac blijft op ongeveer 1 procent steken. Op onze eigen flessen ziet u dat terug: waar een streek vermeld staat, staat er bijna altijd Bas-Armagnac.
Twee keer stoken, of in één gang
Hier zit het echte verschil, en het is het enige dat u niet kunt proeven zonder het te weten.
Cognac moet twee keer door een koperen ketel, de alambic charentais. De eerste gang levert een troebel, zwak distillaat; de tweede gang brengt het op sterkte en snijdt kop en staart eraf. Het is langzaam werk en de stoker staat er twee keer bij.
Armagnac gaat meestal in één gang door de alambic armagnacais, een doorlopende kolomketel. De wijn loopt er van boven in, de damp stijgt door een reeks schotels, en onderaan komt het distillaat eruit. De wet staat maximaal vijftien schotels toe; de meeste stokers werken met vijf tot acht. Ongeveer 95 procent van alle armagnac wordt zo gemaakt. Het distillaat komt er tussen 52 en 60 procent uit, een stuk lager dan bij cognac, en hoe lager het eruit komt, hoe meer van de wijn erin blijft zitten.
Voor allebei geldt dezelfde deadline: op 31 maart na de oogst moet de stookketel uit.
De druif: ugni blanc, en bij armagnac ook baco
Cognac leunt vrijwel helemaal op ugni blanc, aangevuld met folle blanche en colombard. Voor een cru-cognac moet minstens 90 procent uit die drie komen.
Armagnac mag uit tien rassen worden gemaakt, maar in de praktijk zijn het er vier: ugni blanc, baco 22A, folle blanche en colombard. Die baco is het aardigste detail van het hele verhaal. Het is een kruising, geen zuivere wijnstok, en hij is in Frankrijk nergens anders toegestaan voor een appellatie. Alleen in de Gascogne, en alleen om te stoken. Armagnac is daarmee de enige Franse appellatie waar een hybride gewoon in de fles mag.
Het vat, en wat de jaren betekenen
Cognac rijpt in Frans eiken uit Limousin of Tronçais. Armagnac gaat traditioneel in vaten van 400 liter van plaatselijk Gascons eiken, het zogeheten zwarte eik, met een bredere nerf; Limousin wordt er ook gebruikt.
De aanduidingen lijken gelijk, maar de eisen lopen uiteen. Bij cognac betekent VS minstens twee jaar, VSOP vier, Napoléon zes, XO tien en XXO veertien. Bij armagnac is VS al vanaf één jaar toegestaan, VSOP vanaf vier, en XO en hors d’âge vanaf tien. Die tien jaar voor XO is bij allebei pas sinds april 2018 de regel; daarvoor was zes jaar genoeg.
Twee dingen kent armagnac die cognac niet op dezelfde manier heeft. Het eerste is de millésime: een armagnac van één oogstjaar, die minstens tien jaar moet liggen. Het tweede is Blanche Armagnac, sinds 2005 een eigen appellatie voor armagnac die helemaal niet op hout gaat en na het stoken minstens drie maanden in een neutrale tank rust.
Wat er niet op het etiket staat
Een leeftijdsaanduiding slaat altijd op de jóngste eau-de-vie in de fles. Een XO is dus minstens tien jaar, maar kan grotendeels uit veel ouder spul bestaan. Omgekeerd zegt Napoléon niets over een merk of over een stijl; het is gewoon een leeftijdsklasse.
En soms staat er helemaal niets. Van onze 36 armagnacs hebben er zeven XO op het etiket, zeven VSOP, zes VS en drie een jaargang. Bij acht flessen staat de aanduiding niet in onze gegevens. Dan zoeken wij het op de fles zelf na voordat wij het u vertellen, in plaats van het te raden.
Waarom er bij ons vier keer zoveel cognac staat
Armagnac is klein. De hele streek maakt ongeveer drie miljoen flessen per jaar, en veel daarvan komt van familiedomeinen die zelf stoken en zelf bottelen. Cognac is een wereldmerkenmarkt met huizen die u van de reclame kent.
Dat verschil ziet u in het schap terug: 144 cognacs van 33 huizen tegenover 36 armagnacs van 13 huizen. Het betekent niet dat het ene beter is dan het andere. Het betekent dat u bij armagnac eerder een fles van één domein en één oogstjaar in handen hebt, en bij cognac eerder een gemelangeerde huisstijl die elk jaar hetzelfde hoort te smaken.
Waar u kunt beginnen
Wilt u het verschil zelf naast elkaar leggen, neem dan een VSOP van allebei. Dat is dezelfde leeftijdsklasse en dus de eerlijkste vergelijking. Een Janneau VSOP uit de webshop is daar een gangbaar vertrekpunt voor.
Het hele schap staat op de categoriepagina’s cognac en armagnac, en u kunt ook rechtstreeks door alle cognacs of alle armagnacs bladeren. Komt u er niet uit, bel ons dan even; wij staan hier tussen de flessen.
Verder lezen
- Wat VS, VSOP, Napoléon en XO op een cognacfles betekenen
- Hoe cognac gemaakt wordt: dubbel gestookt in de alambic charentais
- De cru’s van cognac: Grande Champagne, Petite Champagne, Borderies en de Bois
- Bas-Armagnac, Ténarèze en Haut-Armagnac: de drie streken van de Gascogne
- Armagnac van een jaargang: wat een millésime betekent
- Brandy en cognac: alle cognac is brandy, maar niet andersom
Bronnen voor de regels en de cijfers in dit artikel: de appellatieregels voor cognac en armagnac zoals beschreven op Wikipedia (lemma’s Cognac en Armagnac) en de productiebeschrijving van armagnac op Alcademics. De aantallen flessen, huizen en aanduidingen komen uit onze eigen winkelgegevens.
