Achter de toonbank in Bathmen staan 4.017 verschillende whisky’s. Op bijna elk etiket staat een woord dat zegt wat voor whisky het is: single malt, blended malt, single grain of gewoon blend. Wie die vier woorden kent, weet bij elke fles wat hij in handen heeft.
Het zijn geen smaakoordelen en geen kwaliteitsstempels. Ze zeggen iets over het graan, over de ketel en over het aantal distilleerderijen dat aan de fles heeft meegewerkt. Meer niet. Hieronder zetten wij de soorten op een rij, met daarbij wat zo’n woord u wel en niet belooft.
Het verschil zit in het graan en in de ketel
Twee vragen bepalen bijna de hele indeling. Welk graan ging erin, en in wat voor ketel is het gestookt?
Gemoute gerst gaat in een pot still: een koperen ketel die per keer gevuld en weer geleegd wordt. Andere granen, meestal tarwe of maïs, met een beetje gemoute gerst erbij om het zetmeel om te zetten, gaan in een kolomketel die onafgebroken doorloopt. De eerste route levert malt whisky op, de tweede grain whisky.
De tweede vraag is hoeveel distilleerderijen er aan de fles hebben meegewerkt. Komt alles uit één huis, dan mag het woord single op het etiket. Komt het uit meer dan één huis, dan is het een blend of een blended malt. Hoe het stoken zelf in zijn werk gaat, staat in ons artikel over hoe whisky gemaakt wordt.
Single malt: één distilleerderij, alleen gemoute gerst
Single malt betekent twee dingen tegelijk. Malt: uitsluitend gemoute gerst, niets anders. Single: alles uit één distilleerderij.
Wat het niet betekent, is één vat. In een fles single malt zitten meestal tientallen vaten door elkaar, allemaal uit hetzelfde huis. Komt alles werkelijk uit één vat, dan heet dat single cask en staat dat er apart bij.
Het betekent ook niet dat alles in de fles even oud is. Staat er een getal op, dan hoort dat bij de jongste whisky in het mengsel. Wat zo’n getal op een whiskyfles precies zegt, hebben wij apart uitgelegd.
Van de 4.017 flessen bij ons komen er 2.861 uit Schotland. Dat is de herkomst waar de meeste mensen aan denken bij het woord single malt, maar het is niet voorbehouden aan Schotland: ook Japan, Nederland en Taiwan bottelen single malt.
Grain whisky: ander graan, een andere ketel
Grain whisky wordt gestookt uit tarwe of maïs, met wat gemoute gerst erbij. De kolomketel waarin dat gebeurt, werkt anders dan een pot still: het beslag gaat er aan de bovenkant in en loopt door de kolom naar beneden, terwijl de damp omhoog gaat. De ketel staat niet stil tussen twee stooksels in.
Het grootste deel van alle grain whisky verdwijnt in blends. Een klein deel gaat als single grain de fles in: alle grain uit één distilleerderij. Een graanstokerij ziet er dan ook heel anders uit dan het plaatje van een Schotse distilleerderij met pagodedaken. Het zijn fabrieken, en ze draaien op schaal.
Blend en blended malt: mengen om het gelijk te houden
Een blended Scotch is een mengsel van malt whisky en grain whisky, uit meerdere distilleerderijen. Dat is veruit het grootste deel van alle Schotse whisky die wereldwijd wordt verkocht, en het is ook wat de meeste mensen in gedachten hebben als zij “gewone whisky” zeggen.
Een blended malt is iets anders: alleen malt whisky, maar uit meer dan één distilleerderij. Er gaat geen grain in. Op oudere flessen ziet u daarvoor nog vatted malt of pure malt staan; die twee woorden zijn afgeschaft.
Blenden heeft een doel dat zelden op het etiket wordt uitgelegd. Geen enkel vat is hetzelfde, en toch moet een merk elk jaar hetzelfde smaken. Dat gelijkhouden, jaar in jaar uit, is het werk van de master blender. Het is eerlijk gezegd een lastiger vak dan één mooi vat uitkiezen.
Buiten Schotland gelden andere woorden
Ierland heeft een categorie die nergens anders bestaat: single pot still, gestookt uit een mengsel van gemoute én ongemoute gerst, in één distilleerderij. Wij hebben 334 Ierse flessen in huis.
In de Verenigde Staten, goed voor 165 flessen bij ons, gaat de indeling niet over malt of grain maar over het recept. Bourbon moet minstens 51 procent maïs bevatten, rye minstens 51 procent rogge. Dat er daarnaast een leeftijd of een vatsoort op staat, is bijzaak: het recept bepaalt de naam.
Japan, Nederland, India, Taiwan en de rest gebruiken grotendeels de Schotse woorden, al zijn de regels daar per land anders vastgelegd. Alles bij elkaar komen onze whisky’s uit 31 landen. Dat de Schotse indeling zo breed is overgenomen, zegt vooral iets over wie er het eerst mee begon. Welke streken binnen Schotland zelf iets betekenen, leest u in ons stuk over de vijf whiskystreken.
Wat de woorden niet zeggen, en waar u begint
Het is verleidelijk om de indeling als een ranglijst te lezen, met single malt bovenaan en blend onderaan. Zo werkt het niet. Een woord op het etiket zegt welk graan erin ging en uit hoeveel huizen het komt, en daar houdt het op.
Wat de fles werkelijk doet, komt uit het vat en uit de rook. Een jonge single malt uit een moe vat kan tegenvallen naast een blend die in goede vaten heeft gelegen. En omgekeerd. Dat is ook de reden dat wij in de winkel zelden met de categorie beginnen, maar met de vraag wat u eerder hebt gedronken en wat u daarvan vond.
Wilt u het verschil zelf proeven, zet dan niet vier willekeurige flessen naast elkaar, maar één per categorie. Dan hoort u waar het woord op het etiket over gaat. Hieronder staan vier flessen uit ons schap, elk uit een ander huis en elk met een ander woord op de voorkant.
Verder kijken in het schap
De hele whiskygids van de winkel staat op onze whiskypagina, met de streken, de merken en de veelgestelde vragen bij elkaar. Zoekt u op een bepaald woord of een bepaalde distilleerderij, gebruik dan de zoekmachine over het assortiment.
Wie meteen een fles grain whisky wil bestellen, vindt de Loch Lomond Single Grain in de webshop. En weet u het niet zeker, bel dan gerust: aan de Brink staat altijd iemand die de fles in handen heeft gehad.
