In ons whiskyschap aan de Brink staan 115 flessen waarop letterlijk cask strength staat, van 64 verschillende merken. Van Laphroaig tot Redbreast, van Kilchoman tot de Nederlandse stokers van Cley en Zuidam. Aan de toonbank is het een van de etiketwoorden waar het vaakst naar gevraagd wordt.
Het korte antwoord: de whisky is gebotteld op de sterkte waarmee hij uit het vat kwam, zonder dat er water bij is gedaan. Hieronder staat wat er in de jaren daarvoor met die sterkte gebeurt, waarom elke batch anders uitvalt, en wat u er zelf in het glas mee doet.
Wat cask strength precies betekent
Cask strength is Engels voor vatsterkte. De meeste whisky wordt na het vat met water teruggebracht naar een vaste sterkte, meestal 40, 43 of 46 procent. Zo levert de stoker elk jaar dezelfde fles op dezelfde sterkte. Bij cask strength wordt die stap overgeslagen. Wat er in het vat zat, gaat zo in de fles.
Opvallend genoeg is de term in de Schotse whiskyregels niet vastgelegd. De Scotch Whisky Regulations van 2009 schrijven een minimum van 40 procent voor, maar zeggen niets over cask strength. Het is een aanduiding van de maker zelf, en in de praktijk betekent hij: na het vat geen water meer.
In Amerika heet hetzelfde barrel proof. Amerikaanse proof is het dubbele van het alcoholpercentage, dus 120 proof is 60 procent. De Britse proof rekent anders: de 105 in de naam van de Glenfarclas 105 is Britse proof en komt uit op 60 procent, precies wat er op het etiket staat.
Waarom de sterkte in het vat verandert
Nieuwe spirit komt in Schotland doorgaans rond de zeventig procent uit de ketel. Veel stokerijen verdunnen hem daarna tot ongeveer 63,5 procent voordat het vat gevuld wordt, omdat hout en spirit bij die sterkte goed met elkaar werken. Daarna begint het wachten.
Een vat is niet luchtdicht. Elk jaar verdampt er een deel van de inhoud door het hout heen, het bekende deel voor de engelen. Wat er verdampt, hangt af van het klimaat. In de koele, vochtige pakhuizen van Schotland gaat er naar verhouding meer alcohol dan water verloren, en daalt de sterkte langzaam. In de hete pakhuizen van Kentucky, vooral op de bovenste verdiepingen, is het vaak andersom: daar verdampt meer water en kan bourbon in het vat juist sterker worden.
Voor Schotse whisky betekent het dat een oude fles op vatsterkte lager kan uitvallen dan een jonge. In ons eigen schap ziet u dat terug. De Laphroaig 10 Years Old Cask Strength staat rond de 58 procent, de Laphroaig 25 Years Old Cask Strength op 47,3 procent, en de Singleton of Glen Ord van 39 jaar op 46,2 procent. Die laatste twee zijn niet verdund; de jaren hebben het werk gedaan. Zakt een vat onder de 40 procent, dan mag de inhoud in Europa niet meer als whisky verkocht worden.
Cask strength is niet hetzelfde als single cask
Single cask betekent dat de hele botteling uit één vat komt. Cask strength zegt alleen iets over de sterkte. Een fles kan het ene zijn zonder het andere.
De meeste cask strength-flessen van de grote stokerijen zijn juist mengsels van tientallen vaten, die samen worden gebotteld zonder water toe te voegen. Daarom dragen ze een batchnummer. De Laphroaig 10 Years Old Cask Strength is daar een goed voorbeeld van. Wij hebben vier batches op voorraad, en ze verschillen allemaal in sterkte: batch 13 op 57,9 procent, batch 14 op 58,6, batch 16 op 58,5 en batch 17 op 58,3. Hetzelfde recept, dezelfde leeftijd, maar een andere set vaten, en dus een ander getal op het etiket.
Bij onafhankelijke bottelaars als Signatory is het vaak wel allebei: één vat, gebotteld op zijn eigen sterkte, met het vatnummer op het etiket. Dan is elke fles in die reeks per definitie anders, en is de oplage zo groot als wat dat ene vat opleverde.
Wat er níét op het etiket staat
Niet elke whisky op vatsterkte zegt dat ook. Van de ruim 3.800 whisky’s die wij voeren, staan er ruim achthonderd op 55 procent of hoger. Maar slechts 115 daarvan noemen zichzelf cask strength. Veel andere flessen gebruiken termen als natural strength, full proof of barrel proof, of vermelden alleen het percentage en laten de rest aan u over.
Omgekeerd garandeert het woord cask strength niet dat een whisky ook ongefilterd of zonder kleurstof is. Veel stokers bottelen hun vatsterkte-uitgaven zonder koude filtratie en zonder karamel, maar dat is een keuze, geen regel. Staat het er niet apart bij, dan weet u het niet. Vraag het ons gerust.
Hoe u een whisky op vatsterkte drinkt
Het advies aan de toonbank is eenvoudig: begin klein en begin puur. Schenk een bodempje in een tulpvormig glas, ruik er rustig aan zonder uw neus er meteen in te steken, en neem een klein slokje. Bij zestig procent is de eerste indruk vooral warmte.
Voeg daarna een paar druppels water toe, liefst met een pipet of een lepeltje, en proef opnieuw. Dat is geen trucje. Chemici van de Linnaeus-universiteit in Zweden lieten in 2017 met computermodellen zien dat geurstoffen als guaiacol, die voor een deel van de rokerige tonen zorgen, bij een lager alcoholpercentage meer naar het oppervlak van het glas trekken. Daar komen ze vrij en ruikt u ze beter.
Hoeveel water, is een kwestie van smaak en niet van regels. De een houdt het bij een paar druppels, de ander gaat terug naar rond de 45 procent. Dat is precies het voordeel van een fles op vatsterkte: u bepaalt zelf waar u uitkomt, en niet de bottelaar. Doe het stap voor stap: water erbij gaat makkelijk, eruit niet.
Waar u kunt beginnen
Alle flessen met cask strength op het etiket vindt u met de zoekmachine van de slijterij, en het hele vak op de pagina whisky. Wilt u de batches naast elkaar zien, kijk dan bij Laphroaig. De sherryvaten van Glenfarclas ziet u terug in de 105, die u ook direct in de webshop kunt bekijken. Voor losse vaten met een vatnummer zit u goed bij Signatory. Voor Ierland kijkt u bij Redbreast, voor een jonge stokerij op Islay bij Kilchoman.
Verder lezen
Wilt u weten hoe de spirit in het vat terechtkomt, lees dan hoe wordt whisky gemaakt. Over het getal naast de sterkte gaat wat de leeftijd op een whiskyfles betekent, en waar de rook in de flessen van Islay vandaan komt staat in turf en rook. Twijfelt u welke fles bij u past, bel dan gerust: 0570 541 278.
