Van de 3.784 whisky’s die bij ons in Bathmen op het schap staan komen er 2.731 uit Schotland. Bijna driekwart dus. Wie voor dat schap staat ziet steeds dezelfde vijf woorden terugkomen: Speyside, Highlands, Lowlands, Islay en Campbeltown.
Die vijf zijn geen bedenksel van een reclamebureau. Ze staan in de wet. Alleen betekenen ze iets anders dan de meeste mensen denken.
Wat de indeling wettelijk betekent
De indeling is vastgelegd in de Scotch Whisky Regulations van 2009. Daarin zijn vijf gebieden benoemd. Highland, Lowland en Speyside heten daar regio’s, Campbeltown en Islay heten localities. Dat verschil in benaming heeft voor de fles geen gevolgen: allebei mag je gebruiken.
Wat de regeling doet is eenvoudig. Je mag de naam van een streek alleen op je etiket zetten als de whisky is gestookt in een distilleerderij die in dat gebied staat. Niet waar hij is gerijpt, niet waar hij is gebotteld, niet waar de gerst vandaan komt. Waar de ketel staat, daar gaat het om.
Er zit één uitzondering in die veel verwarring geeft. Speyside ligt geografisch binnen het Highland-gebied. Een distilleerderij aan de Spey mag daarom kiezen wat ze op de fles zet: Speyside of Highland. Allebei is juist. Een Highland-distilleerderij buiten dat dal mag andersom nooit Speyside zeggen.
En let ook op wat er niet in staat. “Islands” of “de eilanden” is geen wettelijke streek. Orkney, Skye, Mull, Jura en Arran vallen juridisch allemaal onder Highland. De handel gebruikt het woord toch, wij ook, omdat het handig zoekt. In ons eigen register staan 105 flessen onder Eilanden. Op het etiket van die flessen staat gewoon Highland.
Speyside en Islay: waar de meeste flessen vandaan komen
Speyside is met afstand de grootste, en dat zie je bij ons terug: 696 van onze Schotse flessen komen uit dat dal. Het gebied zelf is klein, ruwweg het stroomgebied van de Spey in Moray, maar er staan meer distilleerderijen bij elkaar dan waar ook in Schotland.
Dat heeft te maken met wat er lag. Gerst uit het vlakke landbouwgebied bij de Moray Firth, zacht water uit de zijrivieren van de Spey, turf uit de venen, en vanaf de negentiende eeuw een spoorlijn die de vaten naar de blenders in het zuiden bracht. Wie een distilleerderij wilde bouwen had daar alles binnen handbereik.
Islay staat op de tweede plaats met 478 flessen. Dat is opvallend, want Islay is één eiland met tien werkende distilleerderijen, tegenover enkele tientallen in Speyside. Dat het toch zo hoog staat komt doordat het eiland veel aandacht krijgt van onafhankelijke bottelaars, en doordat verschillende huizen daar meerdere aparte lijnen naast elkaar voeren.
Campbeltown en de Lowlands: de twee kleine
Campbeltown is de kleinste van de vijf, en dat is bij ons goed te zien: 68 flessen. In de negentiende eeuw was dat anders. Het stadje aan het uiteinde van het schiereiland Kintyre telde toen tientallen distilleerderijen en noemde zichzelf de whiskyhoofdstad van de wereld. Goedkope kolen uit de eigen mijn, een haven en snelle boten naar Glasgow maakten dat mogelijk.
Van al die huizen zijn er drie over: Springbank, Glen Scotia en Glengyle, dat zijn whisky onder de naam Kilkerran bottelt. Springbank en Glengyle staan onder hetzelfde beheer en delen personeel. Springbank is bovendien een van de weinige plekken in Schotland waar het hele proces, van het vernetten van de gerst tot het bottelen, op het eigen terrein gebeurt.
De Lowlands zijn qua oppervlakte juist groot en qua aanbod klein: 102 flessen bij ons. Alles ten zuiden van de denkbeeldige lijn die ruwweg van de Clyde naar de Tay loopt hoort erbij, inclusief Glasgow en Edinburgh. Lang was dit vooral het gebied van de grote graandistilleerderijen die het basismateriaal voor blends leverden, terwijl er maar een handvol maltstokerijen overbleef.
Dat is de laatste vijftien jaar veranderd. Er zijn nieuwe huizen bijgekomen, en oude weer opgestart. In de Lowlands zit ook de traditie van driemaal stoken in plaats van tweemaal, iets wat je in Schotland verder zelden tegenkomt.
De Highlands, en wat een streek niet over smaak zegt
De Highlands zijn veruit het grootste gebied: alles ten noorden van die lijn, plus alle eilanden. Van de westkust bij Oban tot de noordkust bij Thurso, en van Fort William tot Aberdeen. Bij ons staan er 455 flessen onder. Dat is een streek in naam, maar in de praktijk een verzamelbak.
Daarmee komen we bij het eerlijke deel van dit verhaal. De vijf streken zeggen weinig tot niets over hoe een whisky smaakt. Twee distilleerderijen die op een paar honderd meter van elkaar staan kunnen volstrekt verschillend destillaat maken. Wat het karakter bepaalt is de vorm en de grootte van de ketels, hoe snel er wordt gestookt, waar de stoker de snit legt, of de mout boven turfvuur is gedroogd, en vooral in wat voor vat het spul jarenlang heeft gelegen.
De streek voorspelt dat niet. In Speyside wordt geturfde whisky gemaakt, op Islay ongeturfde. De regels schrijven alleen voor waar de ketel staat.
Nog iets om te weten: van onze Schotse flessen hebben er 827 in ons register helemaal geen streek. Dat zijn vooral blends en bottelingen waarbij de distilleerderij niet wordt genoemd. Bij een blend zitten er destillaten uit meerdere streken in dezelfde fles, en dan is er niets aan te wijzen.
Waar je kunt beginnen
De handigste manier om de streken te leren kennen is ze naast elkaar te zetten. Niet om te bepalen welke de beste is, maar om te merken hoeveel verschil er bínnen een streek zit. Hieronder staan vier flessen uit vier gebieden en vier verschillende huizen.
Wil je liever zelf zoeken, dan kan dat in de zoekmachine van de slijterij. Kom anders langs in Bathmen of bel 0570 541 278, dan denken we mee.
Verder kijken
Alle Schotse flessen bij elkaar staan op whisky uit Schotland. Voor Islay is er een aparte pagina met de negen huizen die wij van het eiland voeren: Islay whisky. Het beginpunt van alles wat wij aan whisky hebben is de whiskypagina, en het volledige overzicht per huis staat in ons merkenregister.
Per distilleerderij is er een eigen pagina met de achtergrond en het aanbod. Uit Speyside onder meer Aberlour, The Macallan en Glenfiddich, uit Campbeltown Springbank en Kilkerran, uit de Lowlands Auchentoshan en Glenkinchie, en uit de Highlands Oban en Tomatin.
Wil je Schotland naast de andere whiskylanden leggen, lees dan Schotland, Ierland en Japan: drie whiskylanden naast elkaar.
