Brandewijn, eau de vie en brandy: waar de woorden vandaan komen

Achter de toonbank komt de vraag vaker langs dan u zou denken: wat is brandewijn nu eigenlijk? Op het schap aan de Brink in Bathmen staan zesenzestig brandy’s, en op de etiketten daarvan staan drie woorden door elkaar. Het Nederlandse brandewijn, het Duitse Branntwein, het Franse eau de vie.

Het aardige is dat die woorden familie van elkaar zijn, en dat er één van alle drie uit Nederland komt. Wie weet waar ze vandaan komen, leest een etiket in de brandyafdeling ineens een stuk preciezer.

Brandewijn is gebrande wijn

Het woord zegt gewoon wat er gebeurt. Brandewijn is gebrande wijn: wijn die boven vuur in een ketel is gestookt, zodat de alcohol verdampt en in de helm weer vloeibaar wordt. Branden stond in het oude Nederlands voor dat stoken, niet voor het verbranden van de wijn zelf.

Daarmee is brandewijn in de kern een vakterm van de stoker, en geen merknaam of streeknaam. Hij zegt iets over de grondstof, wijn, en over de behandeling, stoken. Meer niet. Of de drank daarna nog jaren op eikenhout heeft gelegen of regelrecht de fles in ging, staat niet in dat woord.

Vanaf de zestiende eeuw kochten Hollandse handelaren grote hoeveelheden eenvoudige wijn en gestookte drank in Frankrijk, onder meer in de streken die wij nu kennen als Armagnac, Cognac en de Muscadet. Gestookte wijn was makkelijker te vervoeren dan wijn en bedierf niet op zee.

Met de handel reisde het woord mee. In het Engels dook het in de jaren twintig van de zeventiende eeuw op als brandy-wine, en rond 1650 was dat ingekort tot brandy, de naam die inmiddels de hele wereld gebruikt. In het Duits werd het Branntwein. Drie woorden, één Nederlandse stam.

Eau de vie betekent iets heel anders

Het Franse eau de vie volgt een andere gedachte. Het betekent letterlijk water van het leven en is in Frankrijk de verzamelnaam voor gestookte drank, waar de grondstof ook vandaan komt. Vandaar dat er altijd iets achteraan staat: eau-de-vie de vin is gestookte wijn, dus wat wij brandewijn noemen. Eau-de-vie de fruit is gestookt fruit, en marc is gestookte druivenpulp.

In onze afdeling eau de vie staan zevenendertig flessen uit tien landen, en dat zijn vrijwel allemaal fruitdistillaten: kirsch, poire williams, slivovitz, obstler, pálinka. Welke naam bij welk fruit en welk land hoort, zetten we in het artikel eau de vie, obstler, marc en slivovitz op een rij.

Wat de wet van die woorden maakt

Sinds de Europese verordening over gedistilleerde dranken staat zwart op wit wat een naam op een fles moet betekenen. Twee categorieën uit bijlage I horen bij dit verhaal.

De eerste is gestookte wijn, in de verordening wine spirit genoemd: gemaakt van wijn of van wijndistillaat, gestookt tot minder dan 86 procent, en in de fles minstens 37,5 procent. Toevoegen van alcohol mag niet.

De tweede is brandy, of Weinbrand. Die wordt van dezelfde gestookte wijn gemaakt, maar moet daarna op hout: minstens een jaar in eikenhouten vaten van duizend liter of meer, of zes maanden in vaten die kleiner zijn. Het minimum in de fles is 36 procent, en toevoegen van alcohol mag ook hier niet.

Dezelfde bijlage regelt ook de buren. Gestookt fruit moet minstens 37,5 procent zijn en van vers fruit komen, gestookte druivenpulp eveneens 37,5 procent. Zo krijgt elk woord zijn eigen grondstof toegewezen, en kan een stoker de ene naam niet op de andere drank plakken.

Dat is dus het verschil waar u iets aan heeft. Staat er brandy of Weinbrand op de fles, dan is er wijn gestookt én is er hout aan te pas gekomen. Cognac en armagnac zijn allebei brandy met een eigen streek en eigen regels eromheen; hoe dat precies zit, staat in alle cognac is brandy, maar niet andersom.

Wat er in Nederland brandewijn heet

En het Nederlandse woord zelf? Dat is bij ons vooral in samenstellingen blijven hangen. Citroenbrandewijn, inmaakbrandewijn, vruchten op brandewijn, boerenjongens. In onze winkel staan die flessen dan ook niet bij de brandy’s, maar bij de vruchtendranken en bij het overige gedistilleerd.

Dat heeft een praktische reden. Brandewijn werd hier eeuwenlang vooral gebruikt om vruchten in te leggen: rozijnen in de kom voor de boerenjongens, abrikozen voor de boerenmeisjes, kersen en bessen in een weckfles op de kelderplank. Daar is een neutrale, krachtige drank voor nodig die de vrucht conserveert zonder er met een eigen smaak doorheen te gaan. Precies het tegenovergestelde van wat u van een gerijpte brandy vraagt.

Daar zit een eerlijke waarschuwing in. Het losse woord brandewijn op een Nederlands etiket zegt vooral iets over een gewoonte die oud is, en weinig over wat er in de fles zit. Wilt u zeker weten dat er wijn aan de basis staat, kijk dan of er brandy of Weinbrand staat. Dat zijn de namen waar de verordening eisen aan stelt.

Par où commencer

Wie het verschil wil proeven, zet het beste drie landen naast elkaar. Spanje laat zijn brandy in de bodega’s rond Jerez rijpen in vaten waar eerst sherry in heeft gezeten. Duitsland houdt het woord Weinbrand letterlijk op het etiket. Portugal noemt zijn gestookte wijn aguardente, wat net als brandewijn naar vuur verwijst. Uit Griekenland komt Metaxa, waar naast gestookte wijn ook muskaatwijn en kruiden in gaan.

Hieronder vier flessen die elk een van die namen dragen. Alle vier staan ze in de winkel en in de webshop, bijvoorbeeld de Asbach Uralt Weinbrand.

Continuer à explorer

De hele brandyafdeling met zesenzestig flessen staat op onze site, en met de zoekmachine van de slijterij filtert u op land, huis en prijs. Twijfelt u welke fles bij uw gelegenheid past, bel dan gerust: 0570 541 278.

Bronnen: Verordening (EU) 2019/787, bijlage I, categorieën 4, 5, 6 en 9; Online Etymology Dictionary, trefwoord brandy; wein.plus glossarium, trefwoord brandewijn. De aantallen komen uit ons eigen assortiment in Bathmen.