Van de 105 bitters die bij ons in Bathmen op de plank staan, zijn er 22 een beerenburg. Op negentien van die etiketten staat de naam met dubbele e, en die negentien komen van twaalf verschillende huizen. Op drie staat hij met één e, en die drie komen allemaal van hetzelfde huis: Sonnema.
Zo kort is het antwoord op de vraag welke spelling de goede is. Allebei staan ze op de plank, allebei zijn ze in gebruik, en welke een huis kiest heeft een reden die niets met de inhoud van de fles te maken heeft.
De naam komt van een man, niet van een streek
Beerenburg is genoemd naar Hendrik Beerenburg, een kruidenhandelaar in Amsterdam. Hij opende in 1724 zijn eigen zaak aan de Stromarkt 6. Boven de deur zat een voorstelling van een beer die uit een burcht komt, een woordgrap op zijn eigen achternaam.
Het is dus een persoonsnaam en geen streeknaam. Dat is belangrijk, want bij dranknamen als cognac, champagne of Schotse whisky slaat de naam op een gebied waar de drank vandaan moet komen. Bij beerenburg is dat nooit zo geweest.
Dat de drank het noorden veroverde en niet Amsterdam, is een tweede kwestie. Friesland, Groningen en Drenthe werden het thuisgebied, en de bekendste merken komen tot op vandaag uit die hoek.
Waarom de tweede e bij de een wel staat en bij de ander niet
Het antwoord ligt bij het merkrecht. Alleen drank die met het kruidenmengsel van Hendrik Beerenburg werd gemaakt, mocht de naam met de dubbele e voeren.
Stokerijen die later met een eigen recept iets vergelijkbaars maakten, konden die naam niet zomaar overnemen. Zij schreven Berenburg met één e, of Beerenburgh met een h erachter, en bleven zo buiten de claim van de Amsterdamse zaak.
Met andere woorden: het verschil in spelling is ontstaan uit een naamkwestie, niet uit een verschil in recept, sterkte of streek. Wie denkt dat de ene schrijfwijze een strengere soort aanduidt, zoekt een regel die er nooit is geweest.
Wat de spelling vandaag nog zegt
Nagenoeg niets, en dat is op ons eigen schap te zien. Sonnema, het huis dat als enige de enkele e voert, gebruikt zelf ook de dubbele: naast Sonnema Berenburg op 30 procent staat de Sonnema 1860 Beerenburger op 35 procent. Eén huis, twee schrijfwijzen, twee sterktes.
En er is een derde variant. Van Wees bottelt een Kruidenbitter Hendrik van Beerenburgh, met de h op het eind, vernoemd naar de man zelf. Drie schrijfwijzen op één categoriepagina.
Er hoort een nuchtere vaststelling bij: beerenburg is geen beschermde streeknaam en er is geen wettelijk vastgelegd recept. Er is geen voorgeschreven kruidenlijst, geen verplichte streek en geen minimum aantal kruiden. Ieder huis bepaalt zelf wat erin gaat.
Wat erin gaat
De basis is jenever: graanalcohol met moutwijn erin. Daar gaan kruiden koud in trekken, dus zonder verhitting en zonder tweede stookronde. Na het trekken wordt het geheel gefilterd en op sterkte gebracht.
De mengsels zijn per huis geheim, maar er zijn er die er iets over kwijt willen. Hooghoudt maakt sinds 1973 een Kalmoes Beerenburg met 77 kruiden, met kalmoeswortel als kern. Het huis noemt daarnaast laurierblad, gentiaanwortel en sinaasappel- en citroenextract, en zegt dat het geheel drie weken trekt. “Wij maken geen gewone Beerenburg maar Kalmoes Beerenburg”, schrijft de stokerij er zelf bij.
Die drie namen komen in vrijwel elk verhaal over beerenburg terug: laurierblad, gentiaanwortel en jeneverbes. Wat een huis daarnaast toevoegt en in welke verhouding, is precies het stuk dat niemand prijsgeeft.
Niet elke beerenburg komt uit Friesland
Van de twaalf huizen met de dubbele e op ons schap komt er zeker één niet uit Friesland. Hooghoudt is een Gronings bedrijf, in 1888 in een kleine kelder aan de Oosterstraat in Groningen begonnen door Hero Jan en Grietje Hooghoudt, en nog altijd in familiehanden.
Weduwe Joustra staat wel in Friesland, in Sneek, en maakt daar al ruim honderdzestig jaar beerenburg. Bij ons staan er vier flessen van dat huis, in vier verschillende sterktes.
Dat is dus de tweede misvatting die met de eerste samenhangt: de naam is geen Friese streeknaam, en in de praktijk komt hij ook niet uitsluitend uit Friesland.
De sterktes lopen verder uiteen dan je denkt
Dertig procent is de gebruikelijke sterkte en het meest voorkomende getal op ons schap. Maar het is geen regel.
Woolderink staat op 31 procent, Weduwe Joustra op 32 en op 35, de Sonnema 1860 op 35, de twee flessen van Joustra Beerenburg op 38, De Sjirurch op 40 en de Weduwe Joustra Jubileum op 43. Dat is een verschil van dertien procentpunt binnen één dranksoort.
Wie op sterkte let, moet dus per fles op het etiket kijken. De naam zegt het niet, en de spelling al helemaal niet.
Waar je kunt beginnen
Wie wil weten hoe ver twee beerenburgs uit elkaar kunnen liggen, pakt er twee van dezelfde sterkte maar van verschillende huizen. Dan vergelijk je de kruidenmengsels en niet het alcoholpercentage.
Zoek je een bepaald huis of een bepaalde sterkte, loop dan binnen of bel 0570 541 278. Wij kijken per fles na wat de stokerij zelf over de samenstelling zegt, en waar er niets over gezegd wordt, zeggen wij dat ook.
Verder kijken
De hele bittervoorraad staat op onze bitterpagina, en met de zoekmachine van de slijterij loop je alles langs. Huizen met een eigen pagina zijn onder meer Sonnema, Weduwe Joustra, Boomsma, Hooghoudt, Gorter en Van Wees.
Omdat de basis jenever is, is de jeneverpagina de logische volgende stap, en hoe die jenever gestookt wordt staat in hoe jenever gestookt wordt. Waarom de ene fles likeur heet en de andere bitter, leggen we uit in likeur of likorette, en de hele likeurpagina staat er ook.
