Waarom wordt whisky op 40 procent gebotteld?

Whisky moet ten minste 40 procent alcohol bevatten. Die eis staat in regel 3 van de Scotch Whisky Regulations 2009 en in bijlage I, categorie 2, van EU-verordening 2019/787.

De Schotse tekst zegt het kort: a minimum alcoholic strength by volume of 40 procent. De Nederlandse tekst van de Europese verordening zegt hetzelfde: het alcoholvolumegehalte van whisky of whiskey bedraagt ten minste 40 procent. Die Europese bodem geldt voor alle whisky die in de Europese Unie wordt verkocht, of hij uit Schotland, Ierland, Japan of de Verenigde Staten komt. Een bottelaar die lager wil gaan, verliest het recht om het woord whisky op de fles te zetten.

Veertig procent komt uit het Britse proefstelsel en uit een maatregel uit de Eerste Wereldoorlog. Honderd graden proof stond gelijk aan 57,1 procent alcohol, en 70 graden proof is daarvan precies zeven tiende: 40 procent.

Volgens Scotchwhisky.com werd whisky voor die tijd meestal tussen 15 en 22 graden onder proof gebotteld, in huidige maat 48,6 tot 44,6 procent. Op 1 februari 1917 bepaalde de Britse regering dat whisky niet sterker dan 30 graden onder proof mocht worden verkocht, en dat is 40 procent. Die oorlogsmaatregel werd de gewoonte en daarna de norm. In januari 1980 stapte het Verenigd Koninkrijk over op volumeprocenten; in 1990 kwam het getal letterlijk in de wet, toen de Scotch Whisky Order 1990 in artikel 4 een sterkte van 40 procent per volume als minimum vastlegde. De Scotch Whisky Regulations 2009 namen het over en Europa deed hetzelfde.

Verdunnen met water levert meer flessen op. Een vat met 200 liter whisky op 58 procent geeft 290 liter op 40 procent, en ruim 252 liter op 46 procent.

In flessen van 0,7 liter: 414 flessen op 40 procent, 360 flessen op 46 procent, en 285 flessen als het vat onverdund op 58 procent wordt gebotteld. Bottelen op 40 procent levert dus ongeveer 15 procent meer flessen op dan 46 procent, en ongeveer 45 procent meer dan vatsterkte. De hoeveelheid alcohol blijft gelijk; er gaat alleen water bij. Dat mag ook: de verordening staat water toe, maar bepaalt voor whisky uitdrukkelijk dat er geen alcohol, al dan niet verdund, aan mag worden toegevoegd.

Onder ongeveer 46 procent kan whisky troebel worden zodra hij afkoelt of water krijgt. Boven die grens blijven de vetzuren en esters opgelost en is koudfiltreren niet nodig.

Het gaat om langketenige vetzuren en esters, onder meer ethyllauraat en ethylpalmitaat. Die vormen vlokken die neerslaan als het aandeel water in de whisky stijgt; het kritieke punt ligt rond 46 procent alcohol per volume. Een bottelaar die op 40 of 43 procent uitkomt, filtreert de fles daarom vaak koud, zodat hij ook in de koelkast helder blijft. Wie boven 46 procent bottelt, kan die stap overslaan. Een niet-koudgefilterde whisky kan bij ijs of een flinke scheut water alsnog wat vertroebelen; dat is een natuurkundig verschijnsel, geen gebrek. Van de 3.898 whisky’s in Bathmen staan 2.665 flessen op 46 procent of hoger.

Er is geen bovengrens. Bijlage I van verordening (EU) 2019/787 noemt voor whisky alleen een minimum, dus vatsterkte mag. In het schap in Bathmen is 73,7 procent de hoogste sterkte.

Van de 3.898 whisky’s in de winkel staan 991 flessen op 40 tot en met 43 procent, en 2.858 flessen boven 43 procent. Precies 43,0 procent komt 323 keer voor. Een hogere sterkte is niet beter of slechter dan 40 procent; het verschuift wat u in het glas doet. Op vatsterkte bepaalt u zelf hoeveel water erbij gaat, waarmee de aroma’s zich anders openen. Op 40 procent is die keuze al voor u gemaakt en is de fles meteen op schenksterkte. Wel is de alcohol in een sterke dram feller op tong en neus, waardoor fijne aroma’s minder opvallen tot er water bij komt.

Een gedistilleerde drank onder de 40 procent mag geen whisky heten. Verordening (EU) 2019/787 verbiedt de wettelijke benaming voor dranken die niet aan de eisen van de bijbehorende categorie voldoen.

Zo’n fles valt dan onder een andere categorie. Een whiskylikeur hoort bij categorie 33, likeur: ten minste 15 procent alcohol en een minimumgehalte aan zoetstoffen. Voor een samengestelde term zoals een gedistilleerde drank met whisky stelt artikel 11 de voorwaarde dat alle alcohol in de drank uit de genoemde gedistilleerde drank komt. In Bathmen staan 15 artikelen onder de 40 procent, van 10 tot 37,1 procent. Dat zijn whiskylikeuren en gearomatiseerde flessen, geen whisky in wettelijke zin.