Van de 3.784 whisky’s die bij ons in Bathmen op het schap staan komt het overgrote deel uit vier landen: Schotland, Ierland, de Verenigde Staten en Japan. Wat daarna nog overblijft zijn 481 flessen, en die komen uit achtentwintig andere landen.
Dat is de hoek waar op dit moment het meeste beweegt. Wereldwhisky is de verzamelnaam geworden voor alles wat daar gebeurt. Er wordt gestookt in Wales, in Zwitserland, op IJsland, in Israël en op Tasmanië, en een flink deel daarvan staat gewoon bij ons in het schap.
Vier landen bepalen het beeld, achtentwintig vullen het aan
Anders dan bij cognac of champagne is het woord whisky niet aan een land gebonden. Beschermd zijn de aanduidingen: Scotch moet uit Schotland komen, Irish uit Ierland, bourbon uit de Verenigde Staten. Wie elders graan vergist, stookt en op eikenhout legt, mag het resultaat gewoon whisky noemen, mits hij zich aan de regels van zijn eigen land houdt.
Bij ons ziet dat er zo uit. Engeland levert 41 flessen, Zwitserland 30, Duitsland 15, Israël 11, Zweden 10, Italië 10, Denemarken 9, Australië 8 en Wales 6. Buiten Europa zijn Taiwan met 35 flessen en India met 39 allang geen nieuwkomers meer. En dan hebben we het nog niet over Nederland, dat met 114 flessen na de vier grote landen het best vertegenwoordigd is.
Engeland en Wales bouwden het vak opnieuw op
Engeland had in de negentiende eeuw distilleerderijen, maar die zijn allemaal verdwenen. Ruim een eeuw lang werd er geen Engelse maltwhisky gemaakt. Dat veranderde in Roudham, in Norfolk, waar The English opnieuw begon te stoken. Daarna ging het snel: Cotswolds, Bimber in Londen, The Lakes in het Lake District, Filey Bay aan de kust van Yorkshire, Masthouse in Kent en The Norfolk. De 41 Engelse flessen die wij voeren komen inmiddels van veertien verschillende namen.
Wales heeft er maar één van betekenis, en die is des te opvallender. Penderyn begon in 2000 in het dorp Penderyn in de Brecon Beacons, en dat was de eerste Welshe whisky in ruim honderd jaar. Het huis werkt met een ketel van een ontwerp van David Faraday, waarin de scheiding die in Schotland twee of drie ketels vergt in één gang gebeurt. Later zijn er gewone pot stills bij gekomen. In het noorden van Wales is Aber Falls erbij gekomen.
Zweden, Zwitserland en verder over het vasteland
In Zwitserland kon het lang niet eens. Het was er verboden om brood- en voedergraan tot alcohol te verwerken, en pas toen die regel in 1999 sneuvelde kon er serieus whisky worden gestookt. Vijfentwintig jaar later leveren Seven Seals, Langatun, Säntis en Whisky Castle samen de 30 Zwitserse flessen die bij ons staan. Säntis hoort bij een brouwerij in Appenzell en legt zijn whisky in oude biervaten.
Zweden heeft Mackmyra, opgericht aan het eind van de jaren negentig door een groep studievrienden. Het huis werkt met Zweedse eik naast de gebruikelijke bourbon- en sherryvaten, en laat een deel van zijn vaten rijpen in een oude mijn. Van de tien Zweedse flessen bij ons komen er acht van Mackmyra.
Denemarken heeft Stauning in West-Jutland, waar het gerst nog met de hand op de vloer wordt gemout en op kleine, direct gestookte ketels wordt gewerkt. Verder noordelijk zitten Teerenpeli en Kyrö in Finland en Flóki op IJsland. In Zuid-Tirol maakt Puni whisky in een betonnen kubus midden in de bergen, in Beieren doen Slyrs en St. Kilian dat, en in Tel Aviv staat Milk & Honey. Tel daar Taiwan, India, Australië en Nieuw-Zeeland bij op en je hebt een wereldkaart die er twintig jaar geleden niet was.
Waarom deze huizen sneller rijpen en met ander hout werken
Het grootste verschil met Schotland zit in het weer. Hoe groter het verschil tussen warm en koud, hoe harder de whisky het hout in en uit wordt geduwd, en hoe sneller het vat zijn werk doet. In Tel Aviv, op Taiwan en in Bangalore is het het hele jaar warm en gaat dat proces vele malen sneller dan in een koel Schots pakhuis. Daar staat tegenover dat er ook veel meer verdampt: het angel’s share loopt in die klimaten op tot een veelvoud van de twee procent per jaar die in Schotland gebruikelijk is.
Veel jonge huizen versterken dat nog door met kleinere vaten te werken. Hoe kleiner het vat, hoe meer hout er per liter tegen de whisky aan ligt, en hoe eerder er iets gebeurt. Het gevolg is dat een getal op het etiket voor deze huizen weinig zegt, en dat je het dan ook zelden ziet. Van onze flessen van The English, Cotswolds, Filey Bay, Langatun, Seven Seals en Stauning draagt er geen enkele een leeftijdsopgave. Ze zetten iets anders op het etiket: het graan, het vat, de streek.
Daar wordt ook het meest mee geëxperimenteerd. Stauning werkt naast gerst met rogge, een graan dat in Denemarken gewoon op het land staat. Puni doet in Zuid-Tirol iets vergelijkbaars met rogge en tarwe. Langatun laat flessen nalageren op vaten van Portugese en Siciliaanse wijn. En waar een Schots huis zijn vaten uit Kentucky en Jerez haalt, kijken deze stokers eerst wat er in de buurt staat: Zweedse eik, oude biervaten, lokale wijnvaten.
Waar je kunt beginnen
Wereldwhisky is geen categorie waar je in één keer doorheen komt, en de vraag welk land het beste is valt ook niet te beantwoorden. Begin bij wat je nieuwsgierig maakt. Wil je horen wat een ander graan doet, pak dan een rogge. Wil je weten wat warm weer met een vat doet, zet dan iets uit Taiwan of Israël naast een Schotse fles van dezelfde leeftijd. En wil je het dichter bij huis houden, dan is er genoeg uit Engeland, Wales en Zwitserland.
Alle landen op een rij staan op onze whiskywereldbol, en het hele schap doorzoek je in de zoekmachine van de slijterij. Kom je er niet uit, kom dan langs in Bathmen of bel 0570 541 278.
Verder lezen
Per land hebben we een eigen pagina met de achtergrond en het aanbod: Engeland, Wales, Zweden, Zwitserland, Denemarken, Duitsland, Taiwan, India en Israël. De categorie zelf staat op onze pagina over whisky, en alle huizen bij elkaar op de pagina met whiskymerken.
De huizen uit dit artikel hebben elk een eigen pagina: The English, Penderyn, Mackmyra, Langatun, Stauning, Seven Seals en Säntis Malt.
Wil je zien hoe een land dat nu vanzelfsprekend lijkt zelf ooit begon, lees dan Japanse whisky: waar hij vandaan komt en waarom hij anders smaakt.
