Op de cognacplank in Bathmen staan 126 flessen van 33 huizen. Sorteer je ze op de letters op het etiket, dan vallen ze in drie hopen uiteen: dertig keer VS, zesentwintig keer VSOP en vierentwintig keer XO. Twee flessen zeggen Napoléon, drie zeggen Extra. De rest zegt niets van dat alles.
Die letters zien eruit als een rapportcijfer, maar dat zijn ze niet. Ze zeggen precies één ding: hoe oud de jongste eau-de-vie in de fles minimaal is. Wie weet hoe die telling loopt, leest een cognacetiket in tien seconden.
De letters slaan op de jongste druppel, niet op het gemiddelde
Vrijwel elke cognac is een samenstelling. In de fles zit eau-de-vie van meerdere oogstjaren, vaak uit meerdere cru’s, door de keldermeester tot één huisstijl gemengd. De aanduiding op het etiket geldt niet voor het gemiddelde en niet voor het oudste bestanddeel, maar voor het jongste.
Staat er VSOP op, dan is er niets in de fles dat jonger is dan de VSOP-grens. Er kan gerust iets van vijfentwintig jaar in zitten. Dat mag, en het gebeurt ook, maar het staat nergens.
Daarmee is meteen verklaard waarom twee flessen met dezelfde letters zo ver uit elkaar kunnen liggen. De aanduiding legt een bodem. Wat een huis daarboven doet, is vrije keuze.
De telling begint op 1 april, niet bij de oogst
De officiele rekeneenheid heet het compte, de rekentelling die het Bureau National Interprofessionnel du Cognac bijhoudt. Die telling loopt niet per kalenderjaar en begint niet op de dag dat de druiven binnenkomen.
De druiven worden in het najaar geoogst en tot wijn vergist. Stoken mag daarna de hele winter door, maar op 31 maart gaat de ketel uit: alle wijn van die oogst moet dan gedistilleerd zijn. Op 1 april daarna begint de klok te lopen.
Tot dat moment heet de nieuwe eau-de-vie compte 00. Vanaf 1 april is hij compte 0. Weer een jaar later compte 1, en zo verder. Een eau-de-vie die in november gestookt is, staat dus pas ruim vier maanden later op nul.
Dat is geen boekhoudkundige haarkloverij. Het betekent dat een cognac die net VS mag heten in de praktijk vaak dichter bij tweeeneenhalf jaar zit dan bij twee. Wie zelf narekent en van de oogstdatum uitgaat, komt een half jaar tekort.
VS, VSOP en Napoléon: twee, vier en zes jaar
VS staat voor Very Special. Het jongste bestanddeel is minstens compte 2. Op oudere of Franse etiketten kom je hetzelfde niveau tegen als drie sterren of als de Luxe.
VSOP staat voor Very Superior Old Pale, een term die uit de negentiende-eeuwse Britse handel komt. Hier is de ondergrens compte 4. Réserve en Vieux staan op dezelfde trede.
Napoléon ligt daar weer boven, op minstens compte 6. Het woord werd vroeger losjes gebruikt voor van alles wat ouder was dan VSOP; sinds de herziening van de regels is het een vaste trede geworden.
Op de plank in Bathmen is Napoléon met twee flessen zeldzaam. Dat is geen toeval: de meeste huizen slaan de trede over en zetten hun oudere blends meteen onder XO weg.
XO is sinds 2018 minimaal tien jaar
Dit is de belangrijkste verandering van de laatste jaren, en hij wordt zelden uitgelegd. Tot 1 april 2018 stond XO op hetzelfde niveau als Napoléon: compte 6. Sinds die datum is de ondergrens compte 10.
Het besluit was jaren eerder genomen en is een paar keer uitgesteld, zodat de huizen tijd kregen om voorraad op te bouwen. Gevolg: een fles XO uit de jaren daarvoor en een fles XO van nu doen niet dezelfde belofte, ook al staat er hetzelfde op.
In dezelfde herziening kwam er een trede bij. XXO, Extra Extra Old, vraagt minstens compte 14. Hors d’age is officieel geen hogere trap maar ligt op het XO-niveau; huizen gebruiken het voor blends die daar ver boven uitkomen. Namen als Extra, Paradis of Cordon Bleu zijn helemaal geen wettelijke aanduiding maar huisnamen.
Wat er niet bij staat
Drie dingen zoek je op een cognacetiket vergeefs.
Het cru staat er meestal niet bij. Waar het sap vandaan komt, van het krijt van de Grande Champagne of van de zandgrond aan de kust, hoeft niet vermeld te worden en gebeurt op de meeste flessen ook niet.
De verhouding staat er niet bij. Een XO met een klein beetje heel oude eau-de-vie erin en een XO die grotendeels uit oude eau-de-vie bestaat, zijn op het etiket niet te onderscheiden.
En de bijsturing staat er niet bij. Water om op sterkte te brengen is normaal: van onze 126 flessen staan er 106 op precies 40 procent, het wettelijke minimum voor cognac. Daarnaast mag een huis binnen vastgestelde grenzen karamel voor de kleur toevoegen en boisé, een aftreksel van eikenhout. Dat hoeft niet vermeld te worden.
Waar je kunt beginnen
De snelste manier om te snappen wat de letters doen, is twee flessen van hetzelfde huis naast elkaar zetten. Zelfde kelder, zelfde stijl, alleen een andere ondergrens. Dan zie je wat er tussen compte 2 en compte 4 gebeurt zonder dat het huisverschil in de weg zit.
Kom je er niet uit welke trede bij je past, loop dan even binnen of bel 0570 541 278. Wij weten van elke fles op de plank welke aanduiding erop staat en wat het huis daarmee bedoelt.
Verder kijken
Alle cognac bij elkaar staat op onze cognacpagina, en met de zoekmachine van de slijterij loop je de hele voorraad langs. Per huis is er een eigen pagina, bijvoorbeeld Hennessy, Rémy Martin, Château Montifaud en Naud.
Waar het sap vandaan komt en waarom dat op sommige flessen wel vermeld wordt, staat in de cru’s van cognac. Hoe de eau-de-vie tot stand komt, leggen we uit in hoe cognac gemaakt wordt. Dat een percentage op een fles ook iets anders kan betekenen dan hier, lees je in overproof en navy strength.
