In onze kast staan tweehonderdvijfendertig flessen die allemaal in dezelfde categorie vallen. Op honderdzeven ervan staat het woord vodka, op drie staat wodka, en op de overige honderdvijfentwintig staat geen van beide. Op het prijskaartje eronder staat bij ons steevast wodka.
Twee spellingen voor hetzelfde spul, en allebei goed. Waar dat vandaan komt, en wanneer je welke tegenkomt, is een verhaal over klanken en over grenzen.
Het woord betekent watertje
Het Poolse wodka en het Russische vodka zijn allebei verkleinwoorden van het woord voor water: woda in het Pools, voda in het Russisch. Letterlijk staat er dus iets als watertje of klein water.
Dat klinkt vertederend, maar het is precies wat je zou verwachten. Gedistilleerde drank werd in de late middeleeuwen in heel Europa met woorden voor water aangeduid: aqua vitae in het Latijn, eau de vie in het Frans, akvavit in Scandinavie, uisge beatha in Schotland. Levenswater, allemaal.
De oudste bekende schriftelijke vermelding van het woord wodka staat in Poolse rechtbankstukken uit 1405, uit de gerechtelijke akten van het Sandomierse land. Het ging daar nog niet om een drank zoals wij die kennen: het woord sloeg toen op distillaten die als medicijn en als cosmetisch middel werden gebruikt.
Waarom het Nederlands een w schrijft
De klank aan het begin van het woord is in het Pools en het Russisch dezelfde: de v van vaas. Het verschil zit in het alfabet waarmee je die klank opschrijft.
Het Pools schrijft die klank als w. In het Duits doet de letter w precies hetzelfde, en in het Nederlands ligt hij er dicht genoeg tegenaan. Voor Duitse en Nederlandse ogen was de Poolse spelling dus meteen bruikbaar, en die werd overgenomen: Wodka.
Het Engels kwam er via het Russisch. Russisch schrijft in cyrillisch schrift, en bij het omzetten daarvan naar het Latijnse alfabet wordt die klank een v, omdat de Engelse w een heel andere klank is. Zo werd het in het Engels vodka, en via het Engels ook in het Frans, het Spaans en het Italiaans.
In het Nederlands is wodka de vorm die in de woordenboeken staat. Vodka is niet fout en je ziet hem overal, maar hij is de Engelse spelling van hetzelfde woord.
Waarom de etiketten vodka zeggen
Op de fles zelf wint bijna altijd de Engelse spelling, en dat heeft een praktische reden. Een merk dat in tientallen landen verkocht wordt, drukt liever een etiket dan twintig. Engels is dan de vanzelfsprekende keuze, want dat woord wordt overal begrepen.
Poolse merken doen soms allebei. Op flessen die op de Poolse markt zijn gericht staat wodka, op de exportversies vodka, en op sommige staan ze naast elkaar. De beschermde aanduiding voor Poolse wodka is om die reden ook dubbel geregistreerd: Polska Wodka slash Polish Vodka.
In onze eigen kast zie je dat terug. Honderdzeven van onze flessen dragen het Engelse woord in de productnaam, drie het Poolse of Nederlandse, en bij honderdvijfentwintig staat er alleen een merknaam zonder soortaanduiding.
Wat de categorie wettelijk is
Los van de spelling is er maar een categorie. De Europese verordening voor gedistilleerde dranken kent wodka als genummerde categorie, met een omschrijving die voor iedere lidstaat hetzelfde is.
Die omschrijving zegt dat wodka wordt gemaakt van landbouwethylalcohol, verkregen door vergisting met gist uit aardappelen en of granen of andere landbouwgrondstoffen, en zo gedistilleerd dat de kenmerken van de grondstof selectief worden verminderd. Behandeling met actieve kool mag. Het minimum is 37,5 procent alcohol. Is de grondstof iets anders dan granen of aardappelen, dan moet dat op het etiket staan.
Nergens in die regels staat iets over hoe je het woord schrijft. Er staat ook niets over waar hij gemaakt moet zijn: wodka is geen streekaanduiding zoals jenever of cognac dat wel zijn. Vandaar dat onze tweehonderdvijfendertig flessen uit eenentwintig verschillende landen komen.
Waar de flessen vandaan komen
Polen staat bij ons met zesenzestig flessen bovenaan, meer dan een kwart van de hele kast. Daarna volgen Nederland met tweeendertig, Frankrijk met drieentwintig, Zweden met eenentwintig, en dan de Verenigde Staten en Duitsland met achttien elk. Oekraine levert er dertien, Finland acht.
Rusland, waar de andere spelling vandaan komt, is bij ons met een enkele fles vertegenwoordigd. Het beeld dat wodka in de eerste plaats een Russische drank is, klopt dus niet met wat er in Bathmen op het schap staat.
Wat wel klopt: het zwaartepunt ligt in het gebied waar het woord vandaan komt. Polen en Oekraine samen zijn goed voor negenenzeventig flessen, ongeveer een derde van het geheel.
Waar je kunt beginnen
De spelling op het etiket zegt niets over de inhoud, alleen iets over de markt waar de fles voor bedoeld is. Wil je op herkomst kiezen in plaats van op woordbeeld, kijk dan naar het land en naar het huis. Kom langs of bel 0570 541 278, dan lopen we de kast met je door.
Verder kijken
Alle flessen staan bij elkaar op onze pagina wodka. De merken uit dit artikel hebben een eigen pagina: Zubrowka, Soplica, Nemiroff, Pravda en Wyborowa. Op land zoeken kan in de zoekmachine van de slijterij.
Over wat er verder op het etiket staat gaat vijfvoudig gedistilleerd en driemaal gefilterd, en over de grondstof aardappelwodka en graanwodka. Hoe wodka zich verhoudt tot de buurcategorieen lees je in wodka, gin en jenever, en over serveren in wodka in de vriezer. Een ander etiketwoord met een wettelijke betekenis behandelen we in likeur of likorette.
