Van de 3.784 whisky’s die bij ons in Bathmen op het schap staan, komen er 696 uit Speyside. Dat is meer dan van welke andere Schotse streek ook: Islay staat op 478 flessen, de Highlands op 455, de Eilanden op 105, de Lowlands op 102 en Campbeltown op 68.
Die verhouding is geen toeval van onze inkoop. Speyside is de streek met verreweg de meeste werkende distilleerderijen ter wereld, en dat is ze in twee eeuwen zo gegroeid. De vraag die klanten aan de toonbank stellen is meestal dezelfde: waarom staan ze daar dan allemaal, en smaken ze dan ook naar elkaar?
Water, gerst en dalen waar niemand keek
Speyside is het gebied rond de rivier de Spey in het noordoosten van Schotland, met zijdalen die de namen van de stokers hebben geleverd. De Livet en de Fiddich zijn de bekendste, en je hoort ze terug in Glenlivet en Glenfiddich. Het glooiende land rond Elgin en Keith is akkerbouwgrond waar gerst goed groeit, de heuvels erachter leveren turf, en uit de hellingen komen bronnen die het hele jaar door water geven.
Dat is de nuchtere verklaring: alles wat je nodig hebt om te stoken lag er bij elkaar. Maar er is een tweede reden, en die is belangrijker voor het verhaal. De dalen liggen smal, bochtig en ver van de weg. Wie daar een ketel neerzette, werd niet gauw gevonden.
De jaren dat het stoken verboden was
Aan het begin van de negentiende eeuw was thuisstoken in Schotland aan zulke zware accijnzen gebonden dat vrijwel niemand zich eraan hield. In de dalen van Speyside werd op grote schaal zonder vergunning gestookt, en de whisky ging over de heuvelpaden naar het zuiden. Het was een gewone tak van bedrijvigheid, alleen dan buiten de wet.
In 1823 werd die wet zo gewijzigd dat legaal stoken voor het eerst te betalen was. Wat daarna gebeurde, kun je nog altijd aan de gevels aflezen. Mortlach nam in 1823 de eerste vergunning van Dufftown. The Glenlivet volgde in 1824 en werd daarmee het eerste vergunde huis van de streek, en Macallan kreeg in datzelfde jaar zijn papieren op het landgoed Easter Elchies.
De naam Glenlivet werd daarna zo goed verkocht dat andere stokers hem achter hun eigen naam gingen zetten. Een deel van de streek noemde zich naar een dal waar de meeste van die huizen niet eens lagen. Speyside als aanduiding kwam pas later in zwang.
Na 1823 kwam er nog iets bij. De spoorlijn liep dwars door het gebied, en dat maakte het aanvoeren van kolen en het afvoeren van vaten opeens eenvoudig. Cragganmore werd in 1869 met opzet naast het spoor gebouwd. Wie de kaart van de streek naast het spoorboekje legt, ziet de distilleerderijen zich rond de stations verzamelen.
Eén streek, maar geen streeksmaak
Hier moeten we eerlijk zijn, want dit is de hardnekkigste misvatting over Speyside. Er bestaat geen Speyside-smaak. Het is een postcodegebied, geen recept. De verschillen tussen de huizen onderling zijn groter dan de verschillen tussen de streken.
Craigellachie stookt bewust vlezig en zwavelig, met wormtubs in plaats van moderne koelers, en komt uit op ongeveer dertig ppm zwavel in de spirit. Dat is een veelvoud van wat gebruikelijk is, en het is geen ongelukje maar de hele bedoeling van het huis. Mortlach in Dufftown geldt als de zwaarste malt van dat stadje. Macallan werkt juist met opvallend kleine ketels.
Ook op de mouterij lopen de wegen uiteen. BenRiach bij Elgin maakt zowel geturfde als ongeturfde whisky, wat in Speyside ongewoon is. Je kunt er dezelfde malt van dezelfde leeftijd met en zonder rook naast elkaar zetten, en het enige verschil is of de gerst boven turfvuur is gedroogd.
En dan het vuur zelf. Glenfarclas is de laatste distilleerderij van Schotland waar alle ketels op direct vuur staan in plaats van op stoomslangen. Zes generaties Grant houden dat in stand. Dat soort keuzes hoor je terug in het glas, en het is precies waarom een streeknaam op een etiket je zo weinig vertelt.
Waarom hout hier zwaarder telt dan elders
Waar Islay zijn handtekening grotendeels uit de turf haalt, halen de Speyside-huizen die uit het vat. Dat maakt de houtkeuze er tot het halve verhaal, en je ziet het aan de etiketten terug.
De meeste huizen nemen bourbonvaten als basis en gebruiken sherry als afwerking. Tamdhu doet het omgekeerd en laat de hele reeks volledig op sherryvaten rijpen. Macallan gaat nog een stap verder en laat zijn vaten in Jerez op maat klaarmaken, voordat ze naar Schotland komen.
Balvenie in Dufftown heeft het afwerken op een tweede vat groot gemaakt. Bij ons staan acht verschillende vatafwerkingen van dat huis naast elkaar, van Caribische rum tot Frans eiken, en drie twaalfjarigen die alleen in hun vat van elkaar verschillen. GlenAllachie bij Aberlour draait het weer anders en legt vijf soorten nieuw eiken naast elkaar: chinquapin, Frans, Spaans, Hongaars en Schots. Dezelfde whisky eronder, vijf keer een ander hout.
Dat is de leukste manier om Speyside te leren kennen. Niet één fles per huis, maar twee flessen van hetzelfde huis die alleen op hout verschillen.
Waar je kunt beginnen
Speyside is de streek waar je het rustigst kunt beginnen, juist omdat er zoveel keus is. De vaste bottelingen van twaalf tot vijftien jaar zijn bij de meeste huizen de kern van het aanbod, en ze zijn breed genoeg om te laten zien waar het huis voor staat.
Onder de 696 Speyside-flessen die wij staan hebben zitten de bekende namen, maar ook huizen waarvan het destillaat normaal in blends verdwijnt en die je alleen bij onafhankelijke bottelaars tegenkomt: Linkwood, Glenlossie, Auchroisk, Dailuaine, Inchgower. Wat bij je past hangt af van wat je nu drinkt. Kom langs of bel 0570 541 278, dan kijken we mee.
Verder kijken
Alle Schotse flessen op een rij staan op onze pagina whisky uit Schotland, waar je ook op streek kunt filteren. Wil je breder kijken, begin dan bij de whiskygids of blader door het register met alle whiskymerken. Zoek je gericht, gebruik dan de zoekmachine van de slijterij.
Per huis is er een eigen pagina met de achtergrond en het aanbod: The Glenlivet, The Macallan, Glenfarclas, Mortlach, Craigellachie, BenRiach, Tamdhu, GlenAllachie, Balvenie, Aberlour, Cragganmore en Tomintoul.
Wil je Schotland naast de andere whiskylanden leggen, lees dan Schotland, Ierland en Japan: drie whiskylanden naast elkaar.
